2020/04/11

Arequipa eta Cañón del Colca


Latinoamerika; bidaia baten hainbat zertzelada, irudi eta esteka (29)


Arequipa eta Cañón del Colca
(2018-12-06 - 2018-12-08)


Abenduaren 5a Iquique eta Arequipa arteko autobus bidaian joan zitzaidan, aduana tramiteak barne. Latinoamerikako bidaia amaitzen ari zen. Astebete geratzen zitzaidan Limatik etxerako hegazkina hartzeko.

Arequipa etapa posible bat besterik ez zen nire bidaia-egitasmoan; denbora nahikorik izan ezean, ez nuke bisitatuko. Hiri Zuria balizko etapen artean sartzera eraman ninduenak, bere arma-plaza berriro ikustearen jakin-mina izan zen, lehen aldiz zapaldu nuenetik 35 urte igaro ondoren. Zapaldu egin nuen, baina bere fisonomia ahaztuta neukan. Nire plazaren oroitzapena jendetza batena zen, milimetro karratu bakoitza hartzen zuena. Hiriaren fundazioa ospatzen zen eta hain estu geunden ezinezkoa zela edozein mugimendua egitea. Baina hura beste istorio bat izan zen.

Oraingoan lasaitasun handiagoz gozatu nuen Hiri Zuriaz, eta nire buruari ezarritako helburu gehiago bete behar ez izateak ematen zidan barealdi sentsazioarekin. Etxera itzultzeko Liman egingo nuen azken geldialdiaren aurreko atsedena Arequipako geldialdia izan zen.

Arequipa hiri erakargarria iruditu zitzaidan, atsegina, garbia …, eta benetan zuria. Eraikin asko egiteko erabili den harriagatik zuria; eraikinetan erabilitako harlanduek, sumendi-erupzioetatik sortuak, halako argitasuna ematen diote. Erakargarria da auzo marjinaletara joaten ez zaren bitartean, normalean turistek bisitatzen ez dituztenak. Hiriko alde umilago hori bi solairuko autobus turistiko batetik ikusi nuen. Ibilbidean ez nien jaramon handirik egin megafoniaz ematen zizkiguten azalpenei; Santiago de Chile-ko medikuntza-ikasle batekin izan nuen elkarrizketan entretenituta egon nintzen.

Hirian egon nintzen bitartean, bertako kaleetan ibiltzeaz gain, katedrala bisitatu nuen. Lurrikarek eta suteek sortutako kalteengatik hainbat aldiz berreraiki behar izan dute. Jasan duen azken lurrikara 2001ean izan zen; bere bi dorreak kaltetuak izan ziren, beraz bidaia honetan ikusi ditudanak duela 35 urte ikusi nituenen berreraikuntzak dira, eta haiek, beste hondamendi natural batzuen ondorengo berreraikuntzak. Bisitaren gauzarik erakargarriena, niretzako, katedralaren teilatutik paseatzea izan zen; handik ezerk ez zuen eragozten hiritik gertu zeuden sumendiak ikustea: Chachani, Pichu-Pichu eta Misti; azken hau Arequiparen ikurra da. Hemen harrotasunez esaten dute: "sumendi baten oinean jaiotzea ez da alferrikakoa". Aspaldian Misti-ra igo nahi izan nuen, baina bidaia honetan ez nuen horrelakorik egitea pentsatu.

Santa Katalina monasterioa ere bisitatu nuen, kaleak eta plazak dituen herri bat hiri barruan, baina bertatik isolatuta. Mojen monasterioa da, 1579an fundatua. Bi hektarea hartzen ditu, eta lau metroko horma batek hiritik isolatzen du. Nire herria (Lendoñobeiti) baino askoz txikiagoa izan arren, askoz etxebizitza gehiago ditu, eta noizbait 500 emakume aldi berean biz izan dira bertan: mojak, neskameak, errefuxiatuak... Monasterio hau gizateriaren ondarea da; oso leku erakargarria iruditu zitzaidan.

Santuarios Andinos museoan (bideo bat ere badago estekan) Juanitaren momia ikusi nuen, duela 500 urte baino gehiago Ampato sumendian sakrifikatu zuten neskato batena. Bere sakrifizioa, sumendiaren kraterraren ertzean edo kanpoan egin behar izan zen arren, bere gorpua, konoaren barnean aurkitu zen; Sabancaya sumendiaren erupzioak, 1995ean, Ampatoko tontorreko momia babesten zuten izotzak ere urtu zituen, eta Juanitaren gorpua gordetzen zuen fardela konoaren barnean irristatu zen. Jendeari gela hotz eta ilunpean erakusten zaio, kontserbatu ahal izateko baldintza eta tenperatura egokiak dituen urna baten barruan. Baina ez dago urte osoan ikusgai; aldizka jendaurrean ikusgai dagoen momia aldatzen da; hurrengo urte erdian Sarita izango da aretoko ilunpetan ikusgai egongo dena, Sara-Sara sumendian aurkitutako beste momia bat.

Arequipan geldialdi bat egiten, Cañón del Colca bisitatu behar nuen. 3.400 metroko sakonerarekin munduko arroilarik sakonenetakoa da. Hara joateko txango batean atera nintzen goizaldeko hiruretan beste hamabost lagunekin: Limako bi anaia (zeinekin hurrengo egunean Santuarios Andinos Museoa bisitatuko nuen), beste bi bikote, eta irakasle bat zazpi ikasle nerabeekin; ni izan ezik beste gainontzekoak perutarrak ziren. Egunsentian, Maca herrira iritsi aurretik, geldialdiren bat egin genuen urrutitik sumendi batzuk ikusteko; Anpato zen bat, non Juanita sakrifikatu zuten, eta beste bat Sabancaya. Azken hau aktibo dago, eta botatzen zuen ke eta errauts zutabea argi ikusten zen.

Igo ginen punturik altuena Cruz del Cóndor begiratokia izan zen, 3.800 metroko altueran. Puntu horretatik Colca ibaiaren hondoraino 1.200 metro daude. Ikuskizuna ikaragarria da, horrek bakarrik justifikatzen du bidaia. Baina kondorrik ez genuen ikusi hegan egiten arroilaren gainetik, nahiz eta agentzia turistikoek esperientzia hori eskaini txangoa erakargarriagoa egiteko.


2020/03/25

Iquique. Santa Maria eskolako langileen sarraskia


Latinoamerika; bidaia baten hainbat zertzelada, irudi eta esteka (28)


Iquique. Santa Maria eskolako langileen sarraskia
(2018-12-02 - 2018-12-05)

Copiapotik Aricaraino Txileko Iparralde Handia zeharkatzeak herrialdea banatzen den hamasei eskualdetatik lau zeharkatzea dakar: Atacama, Antofagasta, Tarapaca eta Arica eta Parinacota; 1.300 kilometro inguru dira, munduko basamorturik lehorrenean barrena. Badirudi eskualde horietako zati handi batean Lurrak ezin duela ezer eskaini zoruaren eta zeruaren artean. Baina lurrazalean edo lurpean pilatutako aberastasunak gizakiak erakarri zituen, hura ustiatzeko helburuarekin. 1840ko hamarkadara arte, Atacamako basamortuan ia ez zen gizakirik bizi. Baina munduko merkatuan ongarrien eskaria handia izaten hasi zen, eta Atacaman nitratoa pilatuta zegoen. Eskualdea inguruko herrialdeen arteko liskarren eta desadostasunen arrazoi izaten hasi zen. Ozeano Bareko gerraren ondoren, eskualde zabal hau Txileren esku geratu zen; Peruko muga iparralderago ezarri zen eta Boliviak, bere lurraldea galtzeaz gain, itsasorako irteera galdu zuen.

1883an Peruk Txileri eman zion Tarapacá probintzia. Txileko gobernuak, nitrato aberastasuna eta bere ustiapena nazionalizatzeko aukera izan zuen, baina biak utzi zituen espekulatzaile ingelesen eskuetan. Tarapacá eskualdea ahal zen neurriraino ustiatu zen, Txileko agintarien onespenarekin eta, beharrezkotzat jo zutenean, armadaren indar errepresiboaren erabilerarekin. Errepresio bortitz eta lazgarrienetako bat 1907ko abenduaren 21ean gertatu zen Iquiquen, eskualdeko hiriburuan.

Pampa del Tamarugal-eko nitratoaren ustiapenak langileak behar zituen, eta haiek ere esplotatuak izateko iritsi ziren. Pampara bizia irabazteko iritsi zirenek egiaztatu ahal izan zuten basamortura erakartzeko ziurtatu zieten aberastasuna ez zela beren klasearentzat. Meatzarientzat eta haien familientzat miseria zen, lanordu amaigabeetan bero erregarria, gaueko muturreko hotza, zepoa bezalako zigor umiliagarriak…

1907ko abenduaren erdialdean, Pampa del Tamarugal-eko milaka meatzariak biltzen hasi ziren hirira joateko; nitratoa ekoizten zuten enpresen eta Iquiqueren arteko tren saretatik bidaiatu zuten. Protesta mugimenduak eta grebak hilaren hasieran hasi ziren eskualdean. Interes britainiarrek ustiategientzako babesa eskatu zuten agintariei, eta errepresio irmoa. Txileko gobernuak hainbat errejimendu bidali zituen itsasotik. Milaka meatzari bildu ziren Santa Maria Eskolan. Txileko agintari politiko eta militarrek hainbat aldiz bildu ziren meatzarien eta enpresarien ordezkaritzekin negoziatzeko. Enpresaburuek "adierazi zuten euren kezka nagusia ez zela dirua, baizik eta "gai morala"; izan ere, haien ustez, grebalarien presiopean negoziatzeak airean jartzen zuen ordena mantentzea". Pedro Montt errepublikako presidenteak, "greba berehala eteteko behar diren neurri guztiak" erabiltzeko baimena eman zuen.



Iquiquek ez zuen zer ikusirik Latinoamerikan zehar egin nuen bidaiaren ibilbidea diseinatzeko aukeratu nituen bi ardatz tematikoekin. Hala ere, lehen unetik argi izan nuen Iquique izango zela helmugetako bat. Hainbeste aldiz entzun nuen Quilapayun taldeko Santa Maria de Iquique kantata[1], eta hainbeste aldiz hunkitu ninduen, milaka pertsona sarraskitu zituzten lekua ezagutzeko nahia zaharra zela niretzat; bidezkoa zena eskatzeagatik, esklabo izateari utzi nahi izateagatik hil zituzten. Chomskyrentzat hura izan zen "ezagutzen dudan langileen historiako sarraskirik txarrena"; eta, niretzat ere den bezala: "...literalki ahazteko ezinezkoa den zerbait".

Iquiquen hartu nuen ostatuan artatu ninduen emakumeari galdetu nion Santa Maria eskolari buruz; ez zekien zertaz galdetzen nion. Baquedano kale dotorean eskolako sarraskiari buruzko kartel handiak ikusi nituen irudi eta azalpenekin; bigarren eskuko liburu saltzaile batenak ziren, eta eskolaz galdetu nion. Mariok, hala deitzen baitzitzaion, azaldu zidan nola iritsi.

–Baina meatzariak eta haien familiak erail zituzten garaiko eskola ez duzu aurkituko; antza duen ezer ez duzu aurkituko –esan zidan.

Haren arabera, sarraski haren gaiak Iquique-ko askori lotsa ematen diela dirudi, eta, berari, sarraskia jasan zituztenak gogoratzeko benetako memorialik ez egotea txarto iruditzen zitzaion.

Bilatzen nuen lekura iristeko Iquique hiriaren hainbat kaletatik ibili behar izan nuen; azkenean nire ostatutik oso gertu aurkitu nuen. 1928an sute batek suntsitu zuen Santa Maria eskola, eta berriro eraiki zuten. Lurrikara batek kalte egin zion 2005ean, eta 2011n erabat eraitsi zuten arte itxita egon zen, baina bitartean bere fatxadak erabiliak izan ziren mezu eta graffitien[2] bidez langileen sarraskia gogoratzeko. Gaur egun bertan ikusten den eraikinak Liceo Bicentenario Santa Maria du izena, eta bere fatxada nagusia jatorrizko fatxadaren eta sarraskia gertatu zen lekuaren kontrako aldean dago. Mercado Bicentenario-ak ere betetzen du espazio hura gaur egun. Eskola eta merkatuaren izenek Txile herrialdearen independentziari egiten diote erreferentzia; eskolaren izenak sarraskiari egin ziezaiokeen aipamena, baina, askoren iritziaren kontra, beste batzuek ezetz erabaki zuten.

Ez dakit zenbaterainoko arrazoia zuen Mariok, baina oharkabean pasa zitezkeen plaka pare bat eta aipagarriegia iruditu ez zitzaidan monumentu txiki bat besterik ez nuen ikusi.

Memorial bat badago 3. Hilerrian. Hiriaren ertzean dago eta basamortuko hondarrak ditu auzokide. Egurrezko egitura batek gertaera gogoratzen du; hainbat plaka eta testu ditu, eta dorre baten goialdean meatzari bat. Monumentuaren ondoan antzeko beste bi egurrezko egitura daude, Santa Maria Eskolan gertatutakoarekin zerikusirik ez dutenak eta memorialari garrantzia kentzen diotenak.

3. hilerrian ez daude sarraskian hildako pertsonen gorpuzkiak. Baina, egon gabe ere, gogora ditzakegu, eta alde berean beste edozein lekutan erori zirenak. "Los muertos de la plaza" olerkian[3] eskubideak eta justizia eskatzeagatik hil zituztenen izen ahaztu guztiak laburbiltzen ditu Nerudak:

Yo no vengo a llorar aquí donde cayeron:
vengo a vosotros, acudo a los que viven.
Acudo a ti y a mí y en tu pecho golpeo.
Cayeron otros antes. Recuerdas? Sí, recuerdas.
Otros que el mismo nombre y apellido tuvieron.

(…)

en Iquique, enterrados en la arena,

(…)

Yo encontré por los muros de la patria,
junto a la nieve y su cristalería,
detrás del río de ramaje verde,
debajo del nitrato y de la espiga,
una gota de sangre de mi pueblo
y cada gota, como el fuego, ardía
.



[1] Enlace: Texto de la Cantata Santa María de Iquique
[2] La foto con el “Canto de Venganza” que forma parte de la imagen de la cabecera es de Farisori. Fue tomada en 2008, antes de la demolición de la escuela.
[3] Los muertos de la plaza (28 de enero de 1948. Santiago de Chile), en Canto General

2020/03/20

Iquique. Matanza en la escuela Santa María


Latinoamérica; pinceladas, imágenes y enlaces de un viaje (28)


Iquique. Matanza en la escuela Santa María
02/12/2018 - 05-12-2018

Recorrer el Norte Grande de Chile desde Copiapó hasta Arica supone atravesar cuatro de las dieciséis regiones en las que se divide el país: Atacama, Antofagasta, Tarapacá y Arica y Parinacota; son unos 1.300 km, la mayoría a través del desierto más árido del mundo, el de Atacama. En gran parte de estas regiones nada parece producir la Tierra entre el suelo y el cielo, pero la riqueza acumulada en la superficie o en el subsuelo atrajo a los seres humanos con el objetivo de explotarla. Hasta la década de 1840 el desierto de Atacama apenas estaba habitado. Pero se descubrieron grandes acumulaciones de fertilizantes que empezaban a tener gran demanda en el mercado mundial y la zona empezó a ser motivo de disputas y desencuentros entre los países vecinos. Tras la guerra del Pacífico toda esta vasta región quedó en manos de Chile, la frontera de Perú se trasladó mucho más al norte y Bolivia, además de perder su territorio, se quedó sin salida al mar.

En 1883 Perú cedió la provincia de Tarapacá a Chile. El gobierno de este país, que tuvo la oportunidad de nacionalizar la riqueza salitrera y su explotación, dejó ambas en manos de especuladores ingleses que explotarían a conciencia la región de Tarapacá, con la aquiescencia de las autoridades chilenas y el uso de la fuerza represiva del ejército cuando lo creyeron necesario. Una de las represiones más brutales y atroces se produjo el 21 de diciembre de 1907 en Iquique, la capital de la región.

La explotación del salitre en la Pampa del Tamarugal necesitaba mano de obra, que llegó para ser ella misma explotada. Quienes llegaron a la pampa para ganarse la vida pudieron comprobar que la riqueza que les prometieron para atraerlos al desierto, no era para su clase. Para los mineros y sus familias era la miseria, el calor abrasador durante horas interminables de trabajo, el frío extremo sin el abrigo necesario, castigos humillantes como el cepo…

A mediados de diciembre de 1907 los mineros de unas 30 oficinas salitreras (centros de explotación del salitre) de la Pampa del Tamarugal comenzaron a congregarse en la red ferroviaria salitrera para dirigirse a Iquique. En la región habían comenzado a principios del mes movimientos de protesta y huelgas. Los intereses británicos exigían protección para las explotaciones y mano dura. El gobierno chileno envió por mar varios regimientos. Miles de mineros pampinos fueron concentrados en la Escuela Santa María. Las negociaciones de las autoridades políticas y militares chilenas con la representación de los mineros y con los empresarios salitreros se sucedieron. Los empresarios “manifestaron que su preocupación principal no era el dinero sino un "asunto moral", ya que a su juicio negociar bajo presión de los huelguistas ponía en jaque la mantención del orden en las oficinas salitreras”. El presidente de la república Pedro Montt autorizó el uso de “todas las medidas que requiera la cesación inmediata de la huelga”.



Iquique no tenía relación con aquellos dos ejes temáticos a partir de los que diseñé el recorrido de mi viaje por Latinoamérica. Sin embargo, desde el primer momento tuve claro que Iquique sería uno de los destinos. Había escuchado tantas veces la cantata Santa María de Iquique del grupo Quilapayún[1] y me había emocionado tantas veces con ella, que siempre tuve el deseo de conocer el lugar donde fueron masacradas tantas personas solo por el hecho de pedir lo que era justo, de querer dejar de ser esclavos. Para Chomsky aquella fue “la peor matanza en la historia de los trabajadores de la cual tengo conocimiento”, e igual que para él también para mí “…algo literalmente imposible de olvidar”.

A la mujer que me atendió en el hostal en el que me alojé en Iquique ni siquiera le sonaba el nombre de la escuela Santa María. En la elegante calle Baquedano, con aceras de madera, vi apoyados contra una fachada cartelones con imágenes y textos que hacían referencia a la matanza, y pregunté por la escuela al hombre que preparaba su vendeja de libros en el paseo. Mario, que así se llamaba, me indicó cómo llegar.

–Pero no encontrarás nada que se parezca a la escuela donde se masacró a los mineros y sus familias –me dijo.

Según él el de aquella masacre es un tema que parece avergonzar en Iquique, y se quejaba de que no haya un verdadero memorial que recuerde a quienes fueron salvajemente masacrados.

Recorrí buena parte de Iquique para llegar al lugar que buscaba, y resultó estar muy cerca del hostal. Un incendio destruyó la escuela en 1928, y se volvió a reconstruir. Un terremoto la dañó en 2005, y hasta que se demolió por completo en 2011 permaneció cerrada, pero sus fachadas seguían siendo utilizadas para evitar el olvido por medio de mensajes y grafitis[2]. El edificio que hoy se ve en el lugar se llama Liceo Bicentenario Santa María, y su fachada principal está en el lado opuesto a la fachada primitiva y al lugar donde se produjo la matanza; aquel espacio también lo ocupa hoy el Mercado Bicentenario. Los nombres hacen referencia a la independencia de Chile; el de la escuela pudo haberla hecho a la masacre, pero, contra la opinión de muchos, otros decidieron que no.

No sé hasta qué punto tenía razón Mario, pero apenas vi un par de placas recordando la matanza, que fácilmente podrían pasar desapercibidas, y un pequeño monumento que tampoco me pareció destacable.

Donde sí hay un memorial es en el cementerio nº 3, al borde ya de la ciudad y teniendo como vecinas las arenas del desierto. Una estructura de madera con varias placas y leyendas, y un minero en lo alto de una torre recuerda el hecho. Contiguas al monumento hay otras dos estructuras similares que nada tienen que ver con lo ocurrido en la Escuela Santa María, y que le quitan relevancia al memorial.

En el cementerio nº 3 no están los restos de ninguna de las personas asesinadas. Pero sin estar podemos recordarlas, lo mismo que a quienes en cualquier otro lugar cayeron. En el poema “Los muertos de la plaza”[3] Neruda resume todos los nombres olvidados de quienes por reclamar derechos y justicia fueron asesinados:

Yo no vengo a llorar aquí donde cayeron:
vengo a vosotros, acudo a los que viven.
Acudo a ti y a mí y en tu pecho golpeo.
Cayeron otros antes. Recuerdas? Sí, recuerdas.
Otros que el mismo nombre y apellido tuvieron.

(…)

en Iquique, enterrados en la arena,

(…)

Yo encontré por los muros de la patria,
junto a la nieve y su cristalería,
detrás del río de ramaje verde,
debajo del nitrato y de la espiga,
una gota de sangre de mi pueblo
y cada gota, como el fuego, ardía.



[2] La foto con el “Canto de Venganza” que forma parte de la imagen de la cabecera es de Farisori. Fue tomada en 2008, antes de la demolición de la escuela.
[3] Los muertos de la plaza (28 de enero de 1948. Santiago de Chile), en Canto General


2020/03/07

Desierto de Atacama


Latinoamérica; pinceladas, imágenes y enlaces de un viaje (27)


Desierto de Atacama
29/11/2018 - 02-12-2018


Unos diez días antes de comenzar mi viaje por Latinoamérica leí un artículo de Miguel Espigado titulado “¿Te crees un viajero? Pues eres un turista”. Me impresionó, quizás porque estaba metido de lleno en los preparativos de un periplo en el que creía que iba a ser viajero. Cambió mi manera de enfrentarme al viaje: no modifiqué mis planes ni mis expectativas fueron afectadas, o únicamente lo fueron en lo que no era más que sueño o fantasía. Aunque lo que me hizo definir el itinerario de mi viaje creo que fue una rara motivación, en adelante nunca lo volví a considerar original o exclusivo. Aquel artículo tuvo la virtud de hacerme más humilde y de que viajase más pegado al suelo.

Los días que pasé en el desierto de Atacama fueron los que más se podrían asemejar a la realidad de la que se habla en el artículo. “Que los lugares se estén transformando para adaptarse al viajero es la mejor prueba de que el viaje de placer no nos transforma, ya que es el mundo el que se adapta a nosotros, y no al revés”, dice Miguel Espigado. Y eso es lo que vi en San Pedro de Atacama: una localidad tan adaptada a las querencias de quienes allí llegan que es imposible ver actividad ajena al turismo. Quizás sí la haya, pero “los viajeros (esta palabra siempre aparece en cursiva en el artículo) apenas arañan la verdad de dichos lugares, simplemente porque nadie puede conocer una realidad que solo explora para procurarse experiencias positivas, lúdicas, agradables, por muy intelectuales que sean”.

Así que en Atacama dejé de moverme como viajero en cursiva y salí del armario para ser lo que había ido a ser allí: turista, escrito con caracteres regulares, sin cursiva que valga. Y fui un turista más contratando los servicios que se me ofrecían para procurarme experiencias positivas, lúdicas y agradables. Y fui un cliente más, abriendo los ojos a lo que veía, sí, pero también parando y mirando siempre donde me decían que tenía que parar y mirar. Y fui una persona más contribuyendo a que la superficie cubierta por las lagunas del Salar de Atacama se siga reduciendo. Una estéril o inoperante justificación para esto último puede ser que las empresas salineras y las dedicadas a extraer litio contribuyen muchísimo más a su desecación; pero es sólo eso, una pobre e inútil disculpa.

A Calama llegué en avión. En el aeropuerto todo me pareció organizado para quien quiere ir al desierto de Atacama; en poco tiempo ya estaba viajando en un transfer hacia el destino. San Pedro de Atacama también parece estar preparado exclusivamente para el turismo. En la calle Caracoles, la más concurrida, abundan las oficinas de agencias que ofrecen tours a diferentes lugares del desierto. Muchos de quienes las atienden son jóvenes extranjeros que recalan por un tiempo allí. La joven que a mí me atendió para los tours era navarra. También me pareció que la mayoría de turistas eran jóvenes, y de muy variada procedencia.

Mientras estuve en Atacama hice tres tours: “Valle de la Luna”, “Piedras rojas” y “Geiseres del Tatio”. Todos en grupos de ocho o nueve personas, aunque en el destino, que también lo era para innumerables grupos más, nos convirtiésemos en multitud. Todos en transferes colectivos por rutas trilladas, en las que los todoterreno de dos plazas con exageradas antenas se hacían ver para dejar constancia del poder adquisitivo de sus ocupantes. Todos a lugares espectaculares.

Mientras estuve allí releí varias veces unos versos que Pablo Neruda dedica a Atacama en su Canto General: “… / oh madre del océano!, productora / del ciego jaspe y la dorada sílice: / sobre tu pura piel de pan, lejos del bosque, / nada sino tus líneas de secreto, / nada sino tu frente de arena, / nada sino las noches y los días del hombre / …”

Al releer el artículo de Miguel Espigado que he mencionado, no he podido dejar de pensar: “¿Llevaba conmigo el Canto General para que la experiencia de llegar a una verdad apenas arañada pareciese más intelectual?”

Quienes nos guiaban por los lugares más espectaculares del desierto nos hablaban de procesos orogénicos, nos daban datos sobre lluvia y evaporación, nos situaban en lugares apropiados para que hiciésemos la foto única o irrepetible… Pero si es posible plasmar en una fotografía la realidad física de Atacama al mismo tiempo que las sensaciones que se sienten al descubrir y contemplar la vastedad del desierto, yo no la hice.

Cuando para visualizar las sensaciones que de allí me llevé quito todo lo anecdótico de los recuerdos de Atacama que conservo, no puedo poner límites; la vastedad es tal que no la consigo abarcar ni cerrando los ojos. Y vuelvo a ayudarme de los versos de Neruda: “… Tierra, tierra / sobre el mar, sobre el aire, sobre el galope / de la amazona llena de corales…”.



Atakamako basamortua


Latinoamerika; bidaia baten hainbat zertzelada, irudi eta esteka (27)


Atakamako basamortua
(2018-11-29 - 2018-12-02)


Latinoamerikako bidaia hasi baino hamar bat egun lehenago Miguel Espigadoren artikulu bat irakurri nuen: “¿Te crees un viajero? Pues eres un turista”. Erasan zidan, agian bidaiaren prestaketan bete-betean sartuta nengoen eta bidaiaria izango nintzela uste nuelako. Bidaiari aurre egiteko modua aldatu nuen: ez nituen nire planak aldatu, eta nire itxaropenetan ez zuen eraginik izan, edo amets eta fantasia besterik ez ziren haietan eragin zuen bakarrik. Nire bidaiaren ibilbidea definitu zidana motibazio arraro bat izan zela uste dudan arren, aurrerantzean ez nuen berriro originaltzat edo esklusibotzat hartu. Artikulu hark, bidaiari gisa, umilago bihurtzeko bertutea izan zuen, eta lurrean itsatsita bidaiarazi ninduen.

Atacamako basamortuan igaro nituen egunak izan ziren artikuluan aipatzen den errealitatearen antz handiena izan zezaketenak. “Que los lugares se estén transformando para adaptarse al viajero es la mejor prueba de que el viaje de placer no nos transforma, ya que es el mundo el que se adapta a nosotros, y no al revés”, dio Miguel Espigadok. Eta horixe ikusi nuen Atacamako San Pedron: han iristen direnen nahietara hain egokitutako herria izanik, ezinezkoa dela turismoaz kanpoko jarduerarik ikustea. Agian badaude, baina “los viajeros (hitz hau beti letra etzanez agertzen da artikuluan) apenas arañan la verdad de dichos lugares, simplemente porque nadie puede conocer una realidad que solo explora para procurarse experiencias positivas, lúdicas, agradables, por muy intelectuales que sean”.

Beraz, Atacaman bidaiari bat banintz bezala ibiltzeari utzi nion (bidaiari letra etzanez idatzita), eta armairutik irten nintzen nintzena izateko: turista, karaktere erregularrez idatzia, letra etzanik gabea. Eta turista bat gehiago izan nintzen eskaintzen zitzaizkidan zerbitzuak kontratatzen, esperientzia positibo, ludiko eta atseginak lortzeko. Eta bezero bat gehiago izan nintzen, ikusten nuenari begiak zabalduz, bai, baina batez ere eskaintzen eta aholkatzen zidatena egiten. Eta pertsona bat gehiago izan nintzen Atacamako gatz-lautadako aintziren azalera murrizketa bultzatzen. Azken horretarako justifikazio antzu edo ez-eraginkor bat izan dezaket esaten badut gatzagak eta litioa erauzten duten enpresek askoz eragin handiagoa dutela lehorketa horretan; baina hori barkamen pobre eta alferrikakoa baino ez da.

Calamara hegazkinez iritsi nintzen. Aireportuan dena antolatua iruditu zitzaidan Atacamako basamortura joan nahi duenarentzat; heldu eta denbora gutxian helmugarako transfer batean bidaiatzen ari nintzen. Atacamako San Pedro ere turismorako besterik ez dagoela prestatuta ematen du. Caracoles kale jendetsuenean, ugari dira basamortuko leku guztietara eramaten zaituzten agentzien bulegoak. Bertan gazte atzerritar askok lan egiten dute. Ni artatu ninduen neska nafarra zen. Turista gehienak ere gazteak zirela iruditu zitzaidan, eta jatorri askotakoak.

Atacaman egon nintzen bitartean hiru txango egin nituen: "Valle de la Luna", "Harri gorriak" eta "Geiseres del Tatio". Guztiak zazpi edo zortzi laguneko taldetan, nahiz eta tarteko helmugatan, beste talde ugarirentzat ere helmuga, jendetza bihurtzen ginen. Guztiak furgoneta handietan eta maiz erabilitako bideetatik; bideetan antena gehiegizkoak zituzten bi plazako lur orotako ibilgailuek agerian uzten zuten okupatzaileen erosteko ahalmena. Guztiak leku ikusgarrietara.

Han egon nintzen bitartean, behin baino gehiagotan irakurri nituen Pablo Nerudak bere Canto General Atacamari eskaini zizkion bertso batzuk: “… / oh madre del océano!, productora / del ciego jaspe y la dorada sílice: / sobre tu pura piel de pan, lejos del bosque, / nada sino tus líneas de secreto, / nada sino tu frente de arena, / nada sino las noches y los días del hombre / …”

Aipatu dudan Miguel Espigadoren artikulua berrirakurtzean, ezin diot muzin egin hurrengo hau pentsatzeari: "Eramaten al nuen nirekin Canto general, ia susmatu gabeko egia baten esperientzia (verdad apenas arañada) intelektualagoa izan zedin?"

Basamortuko leku ikusgarrienetan barrena gidatzen gintuztenek prozesu orogenikoei buruz hitz egiten ziguten, euriari eta lurruntzeari buruzko datuak ematen zizkiguten, paregabeko eta errepikaezineko argazkia egiteko leku egokietan jartzen gintuzten, … Baina, basamortuaren handitasuna deskubritzean eta ikustean sentitzen diren sentsazioekin batera Atacamako errealitate fisikoa 
argazki batean islatzea posible bada, nik ez nuen halakorik egin.

Atakaman izan nituen aparteko sentsaziok mentalki bistaratu nahi ditudanean, handik eraman nuen anekdotikoa den guztia kentzen dut burutik. Baina hain neurrigabekoa den ikusi nahi dudan handitasuna, ezta begiak estalita ere ez zait posiblea beharreko mugak jartzea. Eta Nerudaren bertsoetan bilatzen dut laguntza berriro: “… Tierra, tierra / sobre el mar, sobre el aire, sobre el galope / de la amazona llena de corales…”.


2020/02/11

Isla Negra


Latinoamérica; pinceladas, imágenes y enlaces de un viaje (26)


Isla Negra
27/11/2018


“Regresé de mis viajes. Navegué construyendo la alegría”. Con esta frase grabada en una viga de madera me recibió la casa de Neruda en Isla Negra. Ocho días después del golpe militar contra Salvador Allende, Neruda fue trasladado desde esta casa hasta una clínica de Santiago de Chile, donde cuatro días más tarde murió (hay quien sostiene que fue envenenado). Para volver, para regresar a esta casa y ser enterrado junto a ella como él quería, tuvieron que pasar 19 años y algunos meses: un golpe civico-militar, una cruel represión, una perversa dictadura... Pero desde el 12 de diciembre de 1992 sus restos reposan donde él quería mirando al Pacífico. “Compañeros, enterradme en Isla Negra, / frente al mar que conozco, a cada área rugosa de piedras/ y de olas que mis ojos perdidos/ no volverán a ver…”.

Isla Negra no es una isla; es una localidad que antes de que Neruda la renombrara, se llamaba Las Gaviotas. En la década de los 30 del siglo pasado Neruda compró un terreno con una cabaña a orillas del Pacífico, a algo más de cien kilómetros de Santiago. Alrededor de aquella cabaña fue creciendo durante varias décadas la casa, hoy convertida en museo. Y allí creció el Canto General, y buena parte de la obra de Pablo Neruda. Frente al mar. «El océano Pacífico se salía del mapa. No había dónde ponerlo. Era tan grande, desordenado y azul que no cabía en ninguna parte. Por eso lo dejaron frente a mi ventana».

Llegué en autobús de línea a Isla Negra. Antes había releído unos cuantos poemas del Canto General, y los había vuelto a escuchar en vídeos de la ópera del mismo nombre de Mikis Theodorakis. Pero en esta casa de Isla Negra no se conservan los escritos de Neruda, ni su biblioteca. Lo que hay en la casa de Isla Negra son “juguetes”, colecciones que la adornaban, objetos a los que él trataba como si tuviesen vida.

Para mí el dormitorio es uno de los espacios más atractivos. La cama está colocada en diagonal para tener el sol detrás al amanecer, entrando por una ventana, y para verlo delante al atardecer, a través de dos ventanales que permiten contemplar el mar a los pies de la casa y admirar el crepúsculo.

Fuera, a la izquierda de la casa está la tumba con los restos de Neruda y su última mujer, Matilde Urrutia. El espacio que ocupa la tumba está rodeado por unos muros que dibujan el perfil de un barco que se adelanta hacia el Pacífico.

No había comido nada desde que desayuné en Santiago; ya bien entrada la tarde, compré una empanada en un restaurante cercano a la parada de autobús. El dueño me contó que él conoció a Neruda, y que veraneó algún año en la casa que yo acababa de visitar. Su suegro era el carpintero del poeta, y cuando éste estaba de embajador en París, les dejaba su casa.

―¡Quién iba a pensar que Neruda le iba a dar tanta fama a este pueblo! ―me dijo al despedirnos.

No sé cuánto adorno tendrían las historias que me contó. Yo no necesitaba elogios del lugar y de la casa para marchar satisfecho de lo que había visto. Hacía mucho tiempo que quería llegar hasta allí, y marchaba mucho más encantado de lo que antes de estar en Isla Negra hubiese podido imaginar.

Isla Negra


Latinoamerika; bidaia baten hainbat zertzelada, irudi eta esteka (26)


Isla Negra
(2018 / 11 / 27)


“Regresé de mis viajes. Navegué construyendo la alegría”. Egurrezko habe batean grabatutako esaldi horrekin hartu ninduen Isla Negra-ko Nerudaren etxeak. Salvador Allenderen aurkako kolpe militarretik zortzi egunera, etxe honetatik Txileko Santiagoko klinika batera eraman zuten Neruda, lau egun beranduago bertan hil egin zen (zenbaitek pozoitua izan zela diote). Etxe honetara itzultzeko eta berak nahi zuen bezala bertan lurperatua izateko, 19 urte eta hilabete batzuk igaro behar izan ziren: kolpe zibiko-militar bat, errepresio krudel bat, diktadura gaizto bat... Baina 1992ko abenduaren 12tik bere gorpuzkiak berak nahi zuen lekuan lurperatuta daude, Ozeano Bareara begira. “Compañeros, enterradme en Isla Negra, / frente al mar que conozco, a cada área rugosa de piedras/ y de olas que mis ojos perdidos/ no volverán a ver…”.

Isla Negra ez da uharte bat; Neruda horrela deitu aurretik Las Gaviotas deitzen zen herri bat da. Joan den mendeko 30eko hamarkadan Nerudak etxola bat zuen lursail bat erosi zuen Ozeano Barearen ertzean, Santiagotik ehun kilometro pasatxora. Txabola haren inguruan etxe bat joan zen hazten hainbat hamarkadatan, gaur egun museo bihurtua. Eta han hazi zen Canto General, eta Pablo Nerudaren obraren zati handi bat. Itsasoaren aurrean. «El océano Pacífico se salía del mapa. No había dónde ponerlo. Era tan grande, desordenado y azul que no cabía en ninguna parte. Por eso lo dejaron frente a mi ventana».

Lineako autobusez iritsi nintzen Isla Negra-ra. Aurretik Canto General-aren poema batzuk berrirakurri nituen, eta Mikis Theodorakisen izen bereko operaren bideoetan berriro entzun. Baina Isla Negra-ko etxe honek ez ditu Nerudaren idatziak gordetzen, ezta haren liburutegia ere. Isla Negra-ko etxean dagoena "jostailuak" dira, bere etxea apaintzen zuten bildumak, bizitza balute bezala tratatzen zituen objektuak.

Logela iruditu zitzaidan espaziorik erakargarrienetako bat. Ohea diagonalean jarrita dago, eta inguruko altzariak bere posizioari egokituta; egunsentian atzetik sartzen da eguzkia leiho batetik, eta arratsaldean aurrean ikus daiteke, etxearen oinetan itsasoa ikustea ahalbidetzen duten bi leihatetik ilunabarra miresteko.

Kanpoan, etxearen ezkerraldean, Neruda eta bere azken emaztea Matilde Urrutiaren gorpuzkiak dituen hilobia dago. Hilobiak hartzen duen espazioa, Pazifikorantz aurreratzen den itsasontzi baten profila marrazten duten harresi batzuek inguratzen dute.

Ez nuen ezer jan Santiagon gosaldu nuenetik, eta arratsaldea ondo sartua zegoenez, autobus-geltokiaren ondoko jatetxe batean enpanada bat erosi nuen. Jabeak kontatu zidan Neruda ezagutu zuela, eta bisitatu berri nuen etxean uda bat pasatu zuela. Bere aitaginarreba poetaren arotza zen, eta hau Parisen enbaxadore zegoenean, etxea arotzari eta familiari uzten zien.

―Nork pentsatuko zukeen Nerudak hainbeste ospe emango ziola herri honi! ―Esan zidan agur esatean.
Ez dakit zenbat apaingarri gehitu zituen kontatu zizkidan istorioetan. Nik ez nuen tokiaren eta etxearen laudorioen beharrik ikusitakoaz pozik alde egiteko. Aspaldidanik nahi nuen haraino iritsi, eta Isla Negra-n egon aurretik imajinatu nuena baino askoz ere liluragarriagoa iruditu zitzaidan.

San Miguel de Panormitis

En la isla de Symi, en el mar Egeo, termina el viaje que inicié en 2017 para recorrer la Línea Sacra de San Miguel. En Symi se encuentra el ...